JANRI BƏLLİ OLMAYAN ŞÜKRANLIQ

	25 may 2012


Onlayn ictimai-siyasi qəzet

Şahvələd ÇOBANOĞLU

JANRI BƏLLİ OLMAYAN ŞÜKRANLIQ

Məşhur yazıçı Henrix Böllün çox kiçik və olduqca maraqlı bir əsəri var. Düzü, bu əsərin hansı janrda yazılmasını müəyyənləşdirmək mümkün olmur. Belə demək olar ki, həmin əsər qeyri-müəyyən janrdadır, ya da onun janrı bizə bəlli deyil.

Ümumiyyətlə, elə yazılar və əsərlər var ki, onların janrı olmur. Onlar təcrübədə rast gəldiyimiz, nəzəriyyələşdirilmiş janr və formalara uyğun gəlmir. Üstəlik, bu əsərin niyə məhz o cür yazıldığına heç cür izah tapa bilmirsən. İkinci belə bir yazının olacağına da inam olmur. Yeni janr da saya bilmirsən. Əgər onu novatorluq saysaydıq, yeni janr kimi qəbul etsəydik, onda qəbul etməliyik ki, həmin janrda yeganə əsər yazılıb və bir daha bu janra müraciət olunmayacaq. Bu məsələ mənim də ağrılı yerimdir. Çünki haçansa qəzetdə işlədiyim vaxtlarda bu cür janrsız qəzet yazılarını dərc etmək məcburiyyəti ilə üzləşirdim.
Məsələn, bir dəfə Biləsuvar rayonunda çox əcaib bir hadisə baş vermişdi. Zalım camaat deputatlığa namizədin şəklini bir neçə yiyəsiz itin boynuna salıb küçələrə buraxmışdı. İtlər də adamın şəkli boyunlarında heç nə olmamış kimi orada-burada gəzirmişlər...
Bizim müxbirlərdən biri bu xəbəri çılpaqlığı ilə yazıb gətirmişdi ki, mən onu özəl bir xəbər yazdığına görə bir xeyli tərifləyim. Amma mənim qanım qaraldı. Dedim ki, belə bir şeyi necə çap edək. Camaat həmin adama qəzəbli olmaqda haqlı ola bilər, fəqət hadisə çox ağrılı və təhqiramizdir. Yaşlı bir adamdır.
Xeyli söhbət oldu, mənim hər şeyi çap edən redaktor imicim dağılsa da, bu hadisəni normal xəbər janrında çap etməkdən imtina etdim. Biz yazını bu başlıqla verdik: “Camaat deputatlığa namizədə hörmətsizlik edib”. Alt başlıq, spot və fərqləndirmələrlə xəbəri tamam başqa bir formaya saldıq. Məzmuna da bir balaca əl gəzdirdik. Yazıda camaat həm haqlı idi, həm də haqsız. Oldu janrı bəlli olmayan əcaib bir yazı...
Henrix Böll də “Deyimlər” adlı bir əsər yazıb. Oxuyanda xeyli təəccübləndim. Nə hekayədir, nə də xatirə... Allah bilir nədir. Amma çox maraqlıdır. Mənə elə gəldi ki, əsər biz azərbaycanlılar haqda yazılıb.
Yazıçı deyir ki, almanlar bir pis hadisə ilə rastlaşanda, məsələn, qatara gecikəndə, yaxud dostunun qıçı sınanda deyirlər ki, paho, heç gözləmədiyimiz ən pis şey olub, bundan pisi ola bilməzdi. Amma irlandiyalılar tam əksinə, sanki bir az sevinmiş kimi olurlar. Onlar deyir ki, neynəyək, bundan da pis ola bilərdi. Qatara gecikmək əvəzinə yolda qəzaya düşmək olardı, yaxud ayağın sınması boyunun sınmasından çox yaxşıdır.
Henrix Böll həmin kiçicik əsərdə elə bu məsələni ustalıqla fırladaraq irlandiyalıları yaş yuyub, quru sərib. Bir az tarixi faktlardan istifadə edib, bir az sosioloqluq... Son nəticə də heç yazıçı nəticəsi deyil. Henrix Böll birdən-birə dönüb olur moralist, publisist, ya da siyasətçi. Yazıçıya görə, “daha pis olardı” deyiminin əkiz qardaşı olan bir deyim var: “Mən narahat olmazdım!”
Ustad yazıçı buna dözmür, qəzəblənir və İrlandiyanın ictimai problemlərini xatırladır. Yazıçı baş verənlərə o cür reaksiya verməyə qəti etiraz edir. Baş verənlərdən narahat olmağa haqq qazandırır.
Bu əsəri tez-tez xatırlamalı oluram. Yəqin indən belə Henrix Böllü narahat edən bu problemi siz də tez-tez yada salacaqsınız. Hər dəfə “Buna da şükür!” deyimini eşidəndə. Axı biz də baş verənlərə təxminən irlandiyalılar kimi yanaşırıq.
Amma bu, şükranlıq deyil, Tanrıya dua deyil, gözütoxluq, tamahsızlıq, mətinlik və güclü iradə sahibi olmaq deyil. Bu, taleyə və başımıza gətirilənlərə müti razılıqdır. Mütilikdir. Bizə çatmalı olanları da əlimizdən alanda biz aza qane olub Tanrıya şükür edirik. Məgər Tanrı deyir ki, öz haqqını istəmə?! Mollalıq eləmək istəmirəm, Tanrı deyir ki, sənə çatan halal pay azdırsa, onunla razı ol, ona şükür et. Amma sənə çatanı istə!
İmranın oğlu Vüqar təzəcə maşın almışdı. Qırmızı işıqda dayananda arxadan bir CİP onun təzə maşınını vurub. Guya CİP-in sürücüsü asqıranda ayağı əyləcdən qopub və maşın qabağa qaçıb. Atası Vüqara nə desə yaxşıdır: “Canın sağ olsun, əsas odur sağ-salamatsan, maşın cəhənnəmə”. Vüqar da ağlayır: “Axı niyə? Mən onu hansı arzu ilə, hansı əziyyətlə almışdım. Niyə belə bir pis hadisəyə şükür etməliyəm”.
Henrix Böll də elə bunu deyir. Xahiş edirəm, heç olmasa təhlükəsizlik kəmərlərini taxmağa ciddi yanaşın.

940 dəfə baxılıb