ABŞ-ın yeni milli təhlükəsizlik strategiyası Avropa İttifaqı və NATO-ya siyasi institutlar kimi verilmiş ultimatumdur. ABŞ, Prezident Tramp administrasiyasının simasında, planetin ümumi polis jandarmı rolundan imtina edir və bu rolu yalnız Şimali və Cənubi Amerikaya, həmçinin Prezident Trampın fikrincə ABŞ-ın strateji maraqlarının müdaxilə tələb etdiyi dünya bölgələrinə tətbiq etməyə çalışacaq.
Bu strategiya bundan sonra Monro–Tramp doktrinası adlanacaq, ABŞ siyasətini 1823-cü ildə ABŞ-ın o zamankı 5-ci Prezidenti Ceyms Monro tərəfindən elan edilmiş doktrinaya qaytararaq. Həmin doktrina ABŞ-ın siyasi prinsipi kimi “Amerika – amerikalılar üçündür” ifadəsi ilə bəyan olunmuşdu; bu, Avropa dövlətlərinin Qərb yarımkürəsindəki müstəqil dövlətlərin işinə qarışmaması və yeni müstəmləkəçilikdən imtina etməsi, ABŞ-ın isə öz növbəsində Avropa işlərinə müdaxilə etməyəcəyi, lakin Avropanın Amerika üzərində nəzarət cəhdini düşmənçilik aktı kimi qəbul edəcəyi demək idi.
Əgər Monro dövründə bu doktrina həmin vaxtın siyasi kontekstinə və o dönəmin elmi-texniki imkanlarına uyğun idisə, müasir dünyada – aparıcı dövlətlərin iqtisadiyyatlarının qloballaşdığı şəraitdə, internet əsrində və süni intellektin sürətli inkişafı fonunda – ABŞ-ın bu milli təhlükəsizlik konsepsiyasının həyata keçirilməsi həm dünyada, həm də ABŞ daxilində, o cümlədən Prezident Trampın Respublikaçılar Partiyasındakı tərəfdarları arasında böyük şübhələrlə qarşılanır.
Uğur üçün Prezident Tramp və onun administrasiyası ən azı bir ildən sonra keçiriləcək ara seçkilərdə Konqresdə qələbə əldə etməlidir ki, bu da şübhəsiz ki, konsepsiyanın onun kadensiyası başa çatana qədər reallaşdırılması şansını artıracaq. Əksinə, Konqres ara seçkilərində məğlubiyyət bu konsepsiyanın həyata keçirilməsi imkanlarını kəskin şəkildə azaldacaq.
Belə şəraitdə Avropa İttifaqı və NATO, ilk növbədə onların aparıcı dövlətləri nəhayət ki, Rusiyanın Ukraynaya qarşı tammiqyaslı təcavüzü məsələsində siyasi iradə ortaya qoymalıdırlar.
Burada Avropa liderlərinə simvolik şəkildə xatırlatmaq yeri gəlib ki, Avropanın bütün faciələri Münxendən başlayıb – 1938-ci ildə Hitlerin qarşısında geri çəkilərək Münxen sövdələşməsinə gedəndə və Çexoslovakiyanı təslim edəndə; 2007-ci ildə Prezident Putinin Münxendə məşhur çıxışından sonra Avropa Kremlin 2008-ci ildə Gürcüstana, daha sonra 2014-cü ildə Ukraynaya qarşı təcavüzünə yaşıl işıq yandıranda; və 2025-ci ilin fevralında vitse-prezident Vensin çıxışında bu gün ABŞ milli təhlükəsizlik konsepsiyasının əsas tezisləri səslənəndə.
Tərəzinin bir gözündə Avropa İttifaqı və NATO-nun siyasi institutlar kimi taleyi dayanır. Ukrayna tab gətirsə – Avropa İttifaqı və NATO da tab gətirəcək, Ukraynanı satarlarsa – bu, Avropa İttifaqı və NATO-nun sonu olacaq. «Tertium non datur» – üçüncü yol yoxdur.
Vaxtilə Avropanın siyasi lideri rolunu Vinston Çörçill üzərinə götürmüşdü və ona görə də bu günkü Avropa liderlərinə həmin böyük xilaskarın sözlərini xatırlatmaq çox yerinə düşər: “Əgər ölkə müharibə ilə rüsvayçılıq arasında seçim edərkən rüsvayçılığı seçirsə, nəticədə həm müharibə, həm də rüsvayçılıq əldə edəcək.”
Ramiz Yunus, Xəzər Universitetinin professoru
