Avropanın qərbində, Pireney dağlarının ətəklərində yerləşən Bask ölkəsi (Euskal Herria) əsrlər boyu özünəməxsus dili, mədəniyyəti və güclü regional kimliyi ilə Avropanın ən fərqli mədəni məkanlarından biri kimi tanınıb. Burada formalaşan bask dili (Euskara) həm də minilliklərin yaddaşını daşıyan nadir bir sivilizasiya kodu kimi qəbul olunur.
Lakin son onilliklərdə regionda baş verən demoqrafik və inzibati dəyişikliklər bu kimliyin gələcəyini ciddi sual altına qoyur. Belə ki, Fransanın Bask bölgəsində uzun illərdir davam edən miqrasiya siyasəti və mərkəzləşdirilmiş dövlət idarəçiliyi nəticəsində demoqrafik struktur nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişib. Rəsmi statistikaya görə, bölgə əhalisi son illərdə təxminən 266 min nəfərdən 312 min nəfərə yüksəlsə də, bu artım yerli mədəni və dil balansının güclənməsi ilə deyil, əksinə, zəifləməsi ilə müşayiət olunub. Belə ki, bask dilində aktiv danışanların payı kəskin şəkildə azalaraq təxminən 20,1%-ə enib.
Bu mənzərə bir çox tədqiqatçılar tərəfindən “sakit demoqrafik transformasiya” kimi xarakterizə olunur: yəni əhali say baxımından artır, amma bu artım yerli kimliyin dayaqlarını gücləndirmək əvəzinə onu tədricən sıxışdırır. Şəhərləşmə, daxili və xarici miqrasiya axını, eləcə də iqtisadi inteqrasiya prosesləri nəticəsində fransız dili gündəlik həyatın dominant ünsiyyət vasitəsinə çevrilir, bask dili isə getdikcə daha çox ailə və kənd mühitinə çəkilir.
Sosiolinqvistlər bu prosesi “dil seyrəkləşməsi” və ya “təbii assimilyasiya təzyiqi” kimi izah edirlər. Yeni gələn əhali əsasən fransızdilli olduğu üçün sosial və iqtisadi adaptasiya avtomatik olaraq fransız dilinin üstünlüyünü möhkəmləndirir. Nəticədə, məktəb, iş həyatı və rəsmi institutlar tamamilə fransız dilinə bağlandıqca, bask dili gündəlik funksional gücünü itirir və simvolik səviyyəyə doğru geri çəkilir.
Mütəxəssislər bildirir ki, Bask dili Avropada heç bir məlum dil ailəsinə aid olmayan nadir dillərdən biridir. Bu xüsusiyyət onu dilçilik üçün xüsusi maraq obyektinə çevirir və eyni zamanda onun tarixi dəyərini artırır. Lakin bu unikal status belə, onun qorunması üçün kifayət etmir.
UNESCO tərəfindən “həssas vəziyyətdə olan dillər” siyahısında yer alan bask dili bu gün ciddi assimilyasiya təzyiqi altındadır. Xüsusilə gənc nəsil arasında fransız dilinin dominantlığı artır, ailə daxilində bask dilinin ötürülmə zənciri isə zəifləyir. Bu isə dilin gələcək nəsillərə tam şəkildə ötürülməsi prosesini risk altına salır.
Məlum olduğu kimi Fransa dövlətinin regional siyasəti uzun illərdir ki, güclü mərkəzləşmə modeli üzərində qurulub. Bu model “vahid dil - vahid kimlik” prinsipinə əsaslanır və dövlətin idarəetmə effektivliyi baxımından üstünlükləri olduğu iddia edilir. Lakin bu yanaşma eyni zamanda regionların dil və mədəni müxtəlifliyinə ciddi təzyiq kimi qiymətləndirilir.
Tənqidçilərin fikrincə, Fransa bu model vasitəsilə regional dilləri sistemli şəkildə ictimai həyatın kənarına sıxışdırır. Bask ölkəsində bu təsir daha qabarıq hiss olunur: məktəblərdə, dövlət xidmətlərində və şəhər mühitində fransız dili faktiki olaraq yeganə dominant dilə çevrilib. Yerli dil isə yalnız mədəni tədbirlər və məhdud tədris proqramları çərçivəsində yaşadılır.
Bu siyasətin nəticəsi olaraq, bir çox analitiklər Fransanın “mədəni homogenləşdirmə” yəni fərqlilikləri yumşaq şəkildə əridərək vahid identitet formalaşdırma strategiyasını tənqid edirlər. Onların fikrincə, bu yanaşma Avropanın mədəni müxtəliflik prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edir.
Rəsmi Paris isə bu iddiaları qəbul etmir və bildirir ki, məqsəd heç bir dili və ya mədəniyyəti sıradan çıxarmaq deyil, əksinə, ölkə daxilində sosial inteqrasiyanı və iqtisadi bərabərliyi təmin etməkdir. Lakin praktik reallıq çox vaxt bu rəsmi açıqlamalarla üst-üstə düşmür.
Onu da qeyd edək ki, Bask ölkəsi yalnız Fransanın deyil, həm də İspaniyanın şimal hissəsini əhatə edən tarixi-coğrafi bir məkandır. İspaniya tərəfində bask dili daha güclü institusional dəstəyə malikdir. Məktəblərdə geniş şəkildə tədris olunur, rəsmi statusa sahibdir və ictimai həyatda daha aktiv şəkildə istifadə edilir. Fransız tərəfində isə bu dəstək xeyli zəifdir və nəticədə dilin yaşama mühiti daha məhdud çərçivəyə sıxışdırılır.
Bu gün Bask ölkəsi tarixi bir dönüş nöqtəsində dayanır. Bir tərəfdə qloballaşmanın, miqrasiyanın və mərkəzləşmiş dövlət siyasətlərinin güclü təzyiqi, digər tərəfdə isə mədəni özünümüdafiə və kimliyi qoruma cəhdləri var.
Dilçilər və mədəniyyət tədqiqatçıları xəbərdarlıq edirlər ki, əgər mövcud tendensiya dəyişməzsə, bask dili gələcəkdə yalnız folklor, simvolik mərasimlər və mədəni nümayişlər çərçivəsində yaşayan bir elementə çevrilə bilər. Bu isə bütöv bir tarixi kimliyin zəifləməsi deməkdir.
Xalidə Gəray
Musavat.com
