Ermənistan hökumətinin bu gün dərc etdiyi danışıqlar sənədləri Cənubi Qafqaz diplomatiyasında ən çox müzakirə olunan, lakin uzun illər rəsmi şəkildə təsdiqlənməyən bir məsələni – 1999-cu ildə gündəmə gətirilmiş məşhur “Meğri–Qarabağ mübadiləsi” modelini tam aydınlıqla üzə çıxarır. Sənədlər göstərir ki, 1999-cu ildə Ermənistan və Azərbaycan arasında real masa üzərində olan variant Qarabağın Ermənistana, Meğrinin isə Azərbaycana verilməsi idi.
Musavat.com xəbər verir ki, bu model təkcə territorial mübadilə deyildi, regionun gələcək bütün geosiyasi arxitekturasını dəyişdirə biləcək ölçüdə bir layihə idi.
Açıqlanan mətnə görə, həmin dövrün təklifləri çərçivəsində keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin bütün ərazisi, Şuşa və Laçın rayonları tam şəkildə Ermənistan Respublikasına verilirdi. Bunun əvəzində Meğri rayonu Azərbaycanın nəzarətinə keçirdi. Paralel olaraq Ağdamdan Zəngilana, Qubadlıdan Kəlbəcərə, həmçinin Qazax və Şaumyan istiqamətinə qədər işğal altında saxlanılan bütün ərazilər Azərbaycana qaytarılırdı. Ermənistan tərəfi bu modeli Azərbaycanın nəhayət ki, Naxçıvanla quru əlaqə əldə etməsi, özünün isə Qarabağ məsələsini formal və hüquqi şəkildə bağlaması üçün kompromis kimi təqdim edirdi.
Ancaq bu gün sənədlərdən göründüyü kimi, söhbət təkcə “ərazilərin dəyişdirilməsi”ndən getmirdi – Ermənistanın istəyi Qarabağ məsələsini Azərbaycanın gələcəyinə qarşı hüquqi-faktoloji presedent kimi bağlamaq idi. Çünki Qarabağın tam şəkildə Ermənistana verilməsi beynəlxalq arenada “statusun həlli” kimi qəbul ediləcək, gələcək nəsillər üçün Azərbaycan ərazilərinin dəyişdirilməsi faktı rəsmi baza qazanacaqdı. Bu, Qarabağ məsələsinin Ermənistanın xeyrinə tarixi şəkildə möhürlənməsi demək idi.
Azərbaycan tərəfinin həmin dövrdəki münasibəti rəsmi şəkildə sərt rədd ritorikası ilə ifadə olunmasa da, prosesin gedişi, Heydər Əliyevin açıqlamaları və diplomatik gedişləri Bakının bu şərtləri qətiyyən qəbul etmədiyini açıq göstərir. Azərbaycan planı rəsmi şəkildə rədd etmədi ki, danışıqlardan qaçan tərəf kimi göstərilməsin. Lakin modelin icrasına heç zaman real siyasi baza verilmədi. Bakı prosesin içində qalaraq danışıqları uzatdı, texniki və siyasi detalları hədəf seçərək planın konturlarını ardıcıl şəkildə blokladı, Ermənistanın və vasitəçilərin “tez razılaşma” tələsinə düşmədi. Bu, klassik diplomatik manevr idi: nə qapını bağlamaq, nə də razılıq vermək – sadəcə prosesi elə idarə etmək ki, onun həyata keçməsi mümkün olmasın.
Azərbaycanın həmin dövrdə bu təkliflərə “çox ağıllı şəkildə yox deməsi” sonrakı iki onillikdə ölkəmizin taleyini həll edən əsas amillərdən birinə çevrildi. Çünki Qarabağın həmin illərdə Ermənistan tərəfindən tam və hüquqi şəkildə alınması bölgədə balansın birdəfəlik pozulması, Azərbaycanın təkcə ərazi deyil, həm də siyasi suverenlik baxımından böyük zərbə alması demək idi. Ermənistan Qarabağı özünə birləşdirdikdən sonra Azərbaycan üçün bu məsələni geri qaytarmaq nə siyasi, nə hərbi, nə də diplomatik baxımdan mümkünsüz olardı.
Meğrinin Azərbaycana keçməsi məsələni balanslaşdırırmış kimi görünə bilərdi, lakin faktiki olaraq bu, Moskvanın bölgədə öz maraqlarını təmin edən bir konstruksiya idi. Meğrinin Azərbaycana verilməsi əslində Ermənistanın deyil, Rusiyanın Zəngəzur üzərində yeni nəzarət mexanizmi formalaşdırmasına şərait yaradırdı və Azərbaycanın suveren tranzit imkanı əslində Rusiyanın təminatı altında olacaqdı. Bu, Azərbaycanın real müstəqil nəqliyyat arteriyasına çevrilməyəcəkdi.
1999-cu ildə bu tələsik və Azərbaycanın strateji maraqlarına zidd modeli qəbul etmək ölkəni həm tarix qarşısında, həm də gələcək nəsillər qarşısında zərərli bir nəticəyə aparardı. Heydər Əliyev həmin məqamı dəqiq qiymətləndirdi, danışıqları ləngitdi, prosesi neytrallaşdırdı və nəticədə model öz-özünə sıradan çıxdı.
Bu gün Ermənistan tərəfindən açıqlanan sənədlər bir daha təsdiqləyir ki, Azərbaycan o dövrdə yanlış addım atmadı. Əks halda nə 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsi, nə də Azərbaycan ərazi bütövlüyünün bərpası mümkün olardı. Azərbaycanın strateji səbr və manevr siyasəti nəticə verdi: zaman ölkənin xeyrinə işləyərək güc balansını dəyişdirdi.
1999-cu ildə masada olan və Ermənistanın bu gün təsdiqlədiyi model bölgənin gələcəyini Azərbaycan üçün son dərəcə ağır istiqamətə yönəldə bilərdi. Lakin Azərbaycan bu təhlükəni vaxtında gördü, diplomatik manevr bacarığını maksimum səviyyədə işlətdi və nəticədə öz tarixi yolunu qorudu. Bu gün Ermənistanın yaydığı sənədlər bir daha sübut edir ki, Bakı o illərdə yalnız danışıqlarda iştirak etmirdi – o, gələcək qələbənin təməlini qoyurdu.
Musavat.com
