2025-ci il beynəlxalq siyasətin hələ də dəyərlər, universal normalar və dayanıqlı institutlar məntiqi ilə yaşadığına dair illüziyanı definitiv şəkildə dəfn etdi.
Dünya elə bir mərhələyə qədəm qoydu ki, burada əsas açar söz artıq “ədalət” yox, idarəolunanlıqdır. Münaqişələr artıq həll edilməyə çalışılmır — onlardan idarəetmə aləti kimi istifadə olunur. Rusiya–Ukrayna müharibəsi və Cənubi Qafqazda sülh prosesi zahirən iki fərqli süjet olsa da, əslində qlobal siyasətin eyni transformasiyasını təsvir edir.
Ukrayna: bitirilməsi sərfəli olmayan müharibə
2025-ci ilin əsas nəticəsi ondan ibarətdir ki, Rusiya–Ukrayna müharibəsi Qərb üçün artıq ekzistensial böhran olmaqdan çıxıb və beynəlxalq sistemin struktur elementinə çevrilib. Ukraynaya dəstək davam edir, lakin onun məntiqi dəyişib: qələbə ritorikasının yerini getdikcə daha çox “dayanıqlı balans” və “idarəolunan deeskalasiya” kimi formulalar tutur. Siyasi realizm prizmasından bu, izaholunandır.
Uzanan münaqişə:
• Rusiyanı cilovlayır;
• NATO-nu konsolidasiya edir;
• ABŞ-ın birbaşa hərbi müdaxiləsini tələb etmir.
ABŞ: xilaskar yox, arbitrajçı
2025-ci ildə ABŞ beynəlxalq nizamın mənəvi lideri rolundan qəti şəkildə imtina etdi. ABŞ artıq dünyanı arxasınca aparmır — onu süzgəcdən keçirir. Vaşinqton çərçivələr, razılaşmalar və kompromislər təklif edən arbitrajçı kimi çıxış edir, lakin uzunmüddətli nəticələrə görə məsuliyyəti üzərinə götürmür. Bu, özünü aşağıdakı məqamlarda göstərdi:
• Ukrayna üzrə danışıqları strukturlaşdırmaq üçün ehtiyatlı cəhdlər;
• Azərbaycanla Ermənistan arasında aktiv vasitəçilik;
• Xarici siyasətdə ideoloji ritorikanın azalması.
ABŞ və Çin: illüziyasız sabit qarşıdurma
2025-ci ilin mənzərəsində ABŞ–Çin münasibətləri xüsusi yer tutur — bu, qlobal siyasətin əsas oxudur. Vaşinqton və Pekin strateji tərəfdaşlıq illüziyasından imtina edərək struktur rəqabət modelinə keçiblər.
İl ərzində tərəflər kəskin eskalasiyadan şüurlu şəkildə yayınaraq sabit qarşıdurma formatına üstünlük verdilər:
• ticarət və texnoloji məhdudiyyətlər təhlükəsizlik və iqtisadiyyat üzrə məhdud dialoqla paralel aparıldı;
• ABŞ Çini birbaşa düşmən deyil, sistemli rəqib kimi qəbul etdi;
• Pekin Qərbin Ukrayna böhranına resurs xərcləməsini izləyərək strateji səbrə üstünlük verdi.
Gələn ilin perspektivi bu məntiqin qorunacağını göstərir. ABŞ və Çin arasında qarşıdurma texnoloji və hərbi-siyasi sahələrdə dərinləşəcək, lakin tərəflər birbaşa münaqişədən yayınacaqlar. Dünya elə bir mərhələyə doğru irəliləyir ki, rəqabət institusionallaşır və gərginlik istisna yox, fon rolunu oynayır.
Avropa: gücsüz dəyərlər
Avropa İttifaqı ən həssas vəziyyətdə qalıb. O, hələ də norma və dəyərlər dili ilə danışır, lakin güc dünyasında fəaliyyət göstərir. Ukraynaya maliyyə və siyasi dəstək əhəmiyyətli olaraq qalır, lakin Avropa getdikcə hadisələrə reaksiya verən, yoxsa strategiya formalaşdıran aktor olmaqdan uzaqlaşır. Aİ-nin əsas problemi resurs çatışmazlığı deyil, strateji subyektivliyin və siyasi iradənin defisitidir. Avropa təhlükəsizliyi maliyyələşdirə bilir, amma onu tam şəkildə dizayn etməyə hazır deyil. Bu isə onu həm ABŞ-dan, həm də uzanan münaqişə məntiqindən asılı vəziyyətə salır.
Cənubi Qafqaz: güc üzərindən sülh
Qlobal turbulentlik fonunda Cənubi Qafqaz praqmatik adaptasiyanın nadir nümunəsini nümayiş etdirdi. Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesi cəmiyyətlərin barışması hesabına deyil, İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın qələbəsindən sonra güc balansının dəyişməsi, status-kvonun transformasiyası və Azərbaycanın regionda lider mövqeyə yüksəlməsi nəticəsində irəlilədi. Bu reallıqla həm Ermənistanda, həm də uzun illər Azərbaycanla qarşıdurmada Ermənistanı dəstəkləmiş qlobal siyasi mərkəzlər hesablaşmaq məcburiyyətində qaldılar.
Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesi güc üzərindən qurulan sülhün klassik nümunəsidir və yalnız Azərbaycanın inamlı hərbi qələbəsi sayəsində mümkün olub. Məhz bu baza üzərində rəsmi Bakı bu gün sülh prosesinin diplomatik komponentini də gücləndirir.
Bu, realist sülh modelidir:
• çoxtərəfli formatlar əvəzinə birbaşa danışıqlar;
• ideologiyanın minimuma endirilməsi;
• dəyər gündəliyi diqtə etməyən xarici vasitəçilik.
Burada sülh mənəvi kateqoriya deyil, sabitləşmə alətidir.
Rusiya: itirilmiş monopoliya
2025-ci il Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı monopoliyasının sonunu rəsmiləşdirdi. Ukrayna müharibəsi Moskvanı regional dominantlığı saxlamaq üçün zəruri resurs və diqqətdən məhrum etdi. Rusiya hələ də mühüm aktor olaraq qalır, lakin artıq yeganə arbitrajçı deyil. Region “təsir dairəsi” məntiqindən çıxaraq bir neçə xarici gücün fəaliyyət göstərdiyi rəqabətli məkana çevrilib. Bu vəziyyət sabitlik yaratmır, amma proqnozlaşdırıla biləndir.
2025-ci ilin əsas nəticələri
• Münaqişələr sistemin nasazlığı yox, alətinə çevrilib;
• Sülh artıq ədalət demək deyil — qəbuledilənlik deməkdir;
• Qlobal güclər diqqəti yenidən bölüşdürərkən regional aktorlar güclənir;
• Cənubi Qafqaz məhz ona görə qazanan mövqedədir ki, onun aktorları xarici arbitraja ümid yox, hesablanmış strategiya ilə hərəkət edirlər.
2026: sıçrayışlar yox, sınaqlar ili
2026-cı ildə böyük sülh jestləri gözləmək olmaz:
• Ukraynada yekun sülh olmadan məhdud deeskalasiya mümkündür;
• ABŞ idarə etməyə davam edəcək, həll etməyə yox;
• Avropa dəyərlər və qorxular arasında qalacaq;
• Cənubi Qafqaz əsas çağırışla üzləşəcək — sülhün imzalanması yox, icrası.
Gələn ilin əsas sualı sülhün mümkün olub-olmaması deyil, onu kimin və hansı şərtlərlə idarə edəcəyi olacaq.
2025-ci il dünyaya ümid gətirmədi, amma aydınlıq gətirdi. Beynəlxalq siyasət artıq yekun həllərə və mənəvi finallara can atmır — o, daimi risklərin idarə olunması rejimində yaşamağı öyrənir. Münaqişələr yox olmur, sistemə inteqrasiya edilir, sülh isə getdikcə daha çox ədalət yox, qəbuledilənlik anlamına gəlir. Və bəlkə də, gedən ilin əsas dərsi məhz bundadır.
Məşhur amerikalı diplomat Corc Kennanın dediyi kimi: “Siyasətin vəzifəsi dünyanı fəzilətli etmək deyil, onu idarəolunan etməkdir.”
Ramiz Yunus,
“Xəzər” Beynəlxalq Universitetinin professoru
