İranın hava hücumundan müdafiə sistemlərinin texnoloji geriliyi və zəifliyi barədə danışdıqdan sonra medalın digər üzünə – İsrailə baxmaq həm maraqlı, həm də vacibdir. Çünki İsrail tamamilə fərqli bir ssenaridir: onun əlində dünyanın ən bahalı, ən müasir və ən çox sınaqdan çıxmış hava müdafiə qalxanı mövcuddur.
Buna baxmayaraq, istər HƏMAS-ın atdığı sadə raketlər, istər Livan Hizbullahının dronları, istərsə də İranın kütləvi ballistik raket hücumları (xüsusən 2024-cü ilin aprel və oktyabr zərbələri) zamanı İsrail səmasının da “tam keçilməz” olmadığı, hərbi bazaların və yaşayış məntəqələrinin zərər gördüyü faktlarla təsdiqləndi.
Bəs niyə dünyanın ən güclü texnologiyası belə İsraili 100 faiz qoruya bilmir?
İsrail ordusu (IDF) illərdir həm dünya ictimaiyyətinə, həm də öz vətəndaşlarına bir mesaj verir: “Səmamız qorunur, biz dünyanın ən güclü hava hücumundan müdafiə sisteminə sahibik”. Doğrudan da, İsrailin çoxqatlı müdafiə çətiri – Iron Dome (“Dəmir Qübbə”), David's Sling (“Davudun Sapandı”) və Arrow (“Ox”) sistemləri texnoloji baxımdan dünya miqyasında ən qabaqcıl komplekslər hesab olunur. Lakin son dövrlərdə Yaxın Şərqdə alovlanan genişmiqyaslı qarşıdurma, xüsusilə İranın kütləvi ballistik raket zərbələri və Hizbullahın dron hücumları bu “məğlubedilməz qalxan” anlayışını ciddi şəkildə sarsıtdı. İsrail hərbi bazalarının vurulması, təyyarə anqarlarının zərər görməsi və yaşayış məntəqələrində fasiləsiz siren səsləri bir reallığı üzə çıxardı: heç bir texnologiya – hətta ən mükəmməli belə – 100 faizlik qoruma təmin etmir. Bəs milyardlarla dollar və ən qabaqcıl mühəndislik hesabına qurulmuş bu qalxan niyə deşilir?
Riyaziyyatın amansız qanunu: “Sürü” taktikası və doyma nöqtəsi
İsrailin hava müdafiə sistemləri həqiqətən yüksək effektivliyə malikdir. Məsələn, “Dəmir Qübbə”nin ayrı-ayrı hücumlarda 90–95 faiz uğur göstəricisi qeydə alınıb. Lakin müharibədə riyaziyyat amansızdır. Əgər qarşı tərəf 10 raket atırsa və sistem onların 90 faizini zərərsizləşdirirsə, cəmi bir raket hədəfə çatır – bu isə müdafiə baxımından böyük uğur sayılır. Amma eyni anda 300–500 raket və dron buraxıldıqda mənzərə dəyişir.
Hər bir HHM batareyasının eyni vaxtda izləyə və məhv edə biləcəyi hədəf sayı məhduddur. Atış qurğularındakı raket ehtiyatı bitdikdə onların yenidən doldurulması üçün vaxt tələb olunur. Rəqib eyni anda yüzlərlə hədəf buraxaraq sistemi doyma nöqtəsinə çatdırır, radarları və komanda mərkəzlərini həddən artıq yükləyir. Nəticədə cəmi 10 faiz sızma belə onlarla raketin hədəfə çatması deməkdir – bu isə hərbi baza və ya iri şəhər üçün ciddi dağıntı riski yaradır.
İqtisadi asimmetriya: ucuz hücuma qarşı bahalı müdafiə
İsrailin əsas problemi raketləri vura bilməməsi deyil, bu müdafiənin son dərəcə baha başa gəlməsidir. Bu, klassik asimmetrik xərclər müharibəsidir. Məsələn, İran istehsalı “Şahed” tipli dronun və ya Qəzza zolağından atılan sadə raketin dəyəri on minlərlə dollarla ölçülür. Lakin onları zərərsizləşdirmək üçün istifadə olunan “Tamir” raketi on minlərlə dollar, yüksək səviyyəli ballistik hədəfləri məhv edən “Arrow-3” interceptoru isə milyonlarla dollar dəyərindədir. Kütləvi hücum ssenarisində müdafiə edən tərəf iqtisadi baxımdan daha çox vəsait xərcləməyə məcbur qalır. Uzunmüddətli qarşıdurmada bu faktor strateji təzyiq alətinə çevrilir.
Radarların “kor nöqtəsi”: aşağı hündürlük və relyef faktoru
İsrailin radar şəbəkəsi əsasən yüksəklikdən gələn ballistik və qanadlı raketləri uzaq məsafədən aşkarlamaq üçün optimallaşdırılıb. Lakin aşağı hündürlükdə uçan kiçik ölçülü dronlar fərqli problem yaradır. Hizbullahın istifadə etdiyi bəzi kamikadze PUA-lar kompozit materiallardan hazırlanır və sərhəd ərazilərdəki dağlıq relyefdən istifadə edərək aşağı hündürlükdə hərəkət edir. Bu zaman radarın görmə xətti məhdudlaşır və hədəfin aşkarlanması gecikə bilər. Məhz bu cür “kor zonalar” bəzi hallarda dronların daha dərin ərazilərə daxil olmasına imkan verib.
Coğrafi darlıq və reaksiya vaxtı
Hava hücumundan müdafiədə ən vacib amillərdən biri reaksiya vaxtıdır. Böyük əraziyə malik dövlətlər sərhəddən daxil olan hədəfi izləmək və qərar qəbul etmək üçün daha geniş zaman pəncərəsinə sahibdir. İsrail isə coğrafi baxımdan kiçik və dar əraziyə malikdir. Livan sərhədindən atılan raketin Hayfaya çatması üçün çox qısa zaman tələb olunur. Uzaq məsafədən buraxılan ballistik raketlər üçün belə uçuş müddəti məhduddur. Bu isə radarların aşkarlama, sistemlərin trayektoriya hesablaması və önləmə qərarı üçün cəmi dəqiqələrlə ölçülən zaman intervalı yaradır. Belə şəraitdə hər bir texniki gecikmə və ya hesablama xətası risk yarada bilər.
Qalxan heç vaxt qılıncı əvəz etmir
İsrailin hava müdafiə sistemləri həqiqətən də dünya miqyasında nadir texnoloji nailiyyətdir. Bu sistemlər olmasaydı, Təl-Əviv və Qüds kimi şəhərlər daha ağır nəticələrlə üzləşə bilərdi. Lakin son illərin təcrübəsi bir həqiqəti göstərdi: yalnız müdafiə ilə uzunmüddətli təhlükəsizlik təmin etmək mümkün deyil. Nə qədər güclü qalxan qurulsa da, qarşı tərəf kütləvi və ucuz hücum vasitələrindən istifadə edirsə, sistem gec-tez doyma nöqtəsinə çatacaq. Məhz buna görə də İsrail son illərdə taktikasını dəyişərək yalnız səmada raketləri vurmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda onları buraxan infrastruktura qarşı qabaqlayıcı zərbələrə üstünlük verir. Çünki istənilən qalxan – nə qədər möhkəm olsa da – onu sınağa çəkən reallıq qarşısında tam və əbədi müdafiə təmin edə bilmir.
Məhəmməd Türkmən / Musavat.com
