Son günlər beynəlxalq mediada ABŞ və İran arasında davam edən birbaşa olmayan, əsasən pərdəarxası təmaslarla bağlı məlumatlar artmaqdadır. Bu yazılar, iddialar və xəbərlər fonunda əsas sual yenidən aktuallaşıb: Vaşinqtonla Tehran arasında gedən dialoq mümkün müharibə ehtimalının qarşısını ala biləcəkmi, yoxsa bu, sadəcə qarşıdurmanı təxirə salmağa yönəlmiş taktiki manevrdir?
Musavat.com bildirir ki, bu sualın cavabı təkcə iki dövlət üçün deyil, bütövlükdə Yaxın Şərq, İsrail, Körfəz ölkələri və Cənubi Qafqaz, o cümlədən Azərbaycan üçün də ciddi strateji əhəmiyyət daşıyır.
Dialoq var, etimad yoxdur
Dünya mediasında formalaşan ümumi yanaşmaya görə, hazırkı ABŞ–İran təmasları klassik diplomatik normallaşma prosesi deyil. Ortada nə yeni nüvə sazişi, nə də münasibətlərin köklü şəkildə yaxşılaşmasına dair real siyasi iradə görünür. Söhbət əsasən eskalasiyanın idarə olunmasından, yəni müharibənin nəzarətdən çıxmasının qarşısını almaq cəhdindən gedir.
ABŞ tərəfi açıq şəkildə bildirir ki, İranla genişmiqyaslı müharibə Vaşinqtonun strateji maraqlarına uyğun deyil. ABŞ prezidenti Donald Tramp administrasiyası üçün əsas prioritetlər Çinlə rəqabət, daxili iqtisadi gündəm və Avropa təhlükəsizliyidir. İranla birbaşa müharibə bu prioritetləri kölgədə qoya və ABŞ-ı uzunmüddətli, bahalı qarşıdurmaya sürükləyə bilər.
İran isə dialoqa tamamilə fərqli prizmdan baxır. Tehran üçün əsas məqsəd rejimin təhlükəsizliyini qorumaq, sanksiyaların təsirini azaltmaq və regional təsir imkanlarını itirməməkdir. Bu baxımdan dialoq İran üçün güzəşt yox, taktiki alət rolunu oynayır.
ABŞ mediasının mövqeyi: müharibə istənilmir, risk qalır
ABŞ-ın aparıcı media orqanları – The New York Times, Washington Post, Politico – yazır ki, Vaşinqtonun əsas strategiyası İrana açıq və gizli kanallarla “qırmızı xətlərin” ötürülməsidir. Mesaj aydındır: ABŞ hərbi personalına və ya müttəfiqlərinə qarşı genişmiqyaslı hücum cavabsız qalmayacaq.
Tanınmış amerikalı diplomat və analitik Dennis Ross bu prosesi belə xarakterizə edir: dialoq razılaşma üçün deyil, tərəflərin bir-birinə müharibənin nə qədər bahalı olacağını anlatmaq cəhdidir. Onun fikrincə, ABŞ üçün əsas məqsəd müharibəni ləğv etmək yox, onu mümkün qədər təxirə salmaq və nəzarətdə saxlamaqdır.
İranşünasların yanaşması: idarə olunan gərginlik
Foreign Affairs və Foreign Policy kimi nüfuzlu analitik platformalarda dərc olunan məqalələrdə vurğulanır ki, İran artıq uzun illərdir “idarə olunan gərginlik” modelindən istifadə edir. Tehran bir tərəfdən danışıqlara açıq görüntü yaradır, digər tərəfdən isə SEPAH və regional proksi qüvvələr vasitəsilə təzyiq alətlərini saxlayır.
İran üzrə aparıcı ekspert Vali Nasr yazır ki, ABŞ–İran dialoqu müharibəni avtomatik olaraq aradan qaldırmır, sadəcə tərəflərə səhv addım atmamaq üçün zaman qazandırır. Bu yanaşmaya görə, müharibə riski azalır, lakin tam yox olmur.
Avropa mediası: vaxt udmaq diplomatiyası
Avropa mediasında – Le Monde, Der Spiegel, The Guardian – yanaşmalar daha skeptikdir. Analitiklər hesab edir ki, nə ABŞ, nə də İran hazırda ciddi siyasi kompromisə hazırdır. Təmaslar əsasən texniki və təhlükəsizlik xarakteri daşıyır.
Britaniyalı xarici siyasət şərhçisi Simon Tisdall yazır ki, bu proses sülh danışıqları deyil, müharibənin nə vaxt və hansı miqyasda başlaya biləcəyini hesablayan dialoqdur.
İsrail və regionun baxışı: təhlükə qalır
İsrail mediası və Körfəz ölkələrinin analitik mərkəzləri ABŞ–İran təmaslarına daha sərt yanaşır. Haaretz və Asharq Al-Awsat kimi nəşrlər yazır ki, İran dialoqdan istifadə edərək vaxt qazanır və regional mövqelərini möhkəmləndirir.
İsrailli təhlükəsizlik eksperti Amos Yadlin hesab edir ki, İran danışıqlar apararkən eyni vaxtda regional təsirini artırır və bu, klassik ikili oyundur. Bu baxımdan ABŞ–İran dialoqu İsrail üçün təhlükəni aradan qaldırmır, sadəcə gecikdirir.
Müharibə qaçılmazdırmı?
Dünya mediasında formalaşan ümumi konsensus ondan ibarətdir ki, hazırkı mərhələdə nə ABŞ, nə də İran müharibə istəyir. Dialoq qısa müddətli sabitlik yarada bilər, lakin strateji qarşıdurma yerində qalır. Kiçik bir insident belə sürətlə regional müharibəyə çevrilə bilər.
Yaxın Şərq bu gün “sakitlik içində gərginlik” mərhələsini yaşayır və bu vəziyyətin nə qədər davam edəcəyi birbaşa tərəflərin hesablanmamış addımlarından asılıdır.
Azərbaycan üçün nəticə
Azərbaycan baxımından ABŞ–İran gərginliyi xüsusi həssaslıq daşıyır. Bu qarşıdurma regional təhlükəsizlik balansına, enerji marşrutlarına və böyük güclərin davranışına birbaşa təsir edir. Lakin bunu bilməmiz lazım: hazırkı təmaslar müharibəni ləğv etmir, sadəcə təxirə salır. Bu isə Azərbaycan üçün ehtiyatlı, balanslı və çoxşaxəli xarici siyasətin davam etdirilməsini zəruri edir.
ABŞ–İran dialoqu sülhün başlanğıcı deyil, müharibənin idarə olunması cəhdidir. Dünya mediasının verdiyi cavab aydındır: müharibə riski azalıb, lakin aradan qalxmayıb. Yaxın Şərq hələ uzun müddət qeyri-sabitlik zonasından çıxmayacaq.
Musavat.com
