1983-cü ilin əvvəllərində Moskvanın köhnə meydanında Sov.İKP MK-nın baş katibi Yuri Vladimiroviç Andropov böyük bir masada oturub, qarşısında “Xüsusi qovluq” yazılmış sənədlər yığını olub. Onların arasına siyasi büro üzvü və Stavropol vilayət partiya komitəsinin birinci katibi Mixail Sergeyeviç Qorbaçovun şəxsi işi də qoyulub. Andropov qələm götürüb, tarixi “11 fevral 1983-cü il” qeyd edib və Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin hesabatının kənarlarına qısa bir qətnamə yazıb: “Oğlan bacarıqlıdır, amma çox zəifdir. Onu yoxlamalıyıq”.
2018-ci ildə Rusiya Federasiyası Prezidentinin “Xüsusi arxivi”ndə aşkar edilən bu sətirlər “Dəmir Yuri”nin gələcək “yenidənqurma adamı” haqqında həqiqətən nə düşündüyünü anlamaq üçün açar olub. Andropov və Qorbaçov sadəcə iki baş katib olmayıblar, aralarında Çernenko da olub. Andropov Qorbaçovun karyerasına on il ərzində şəxsən nəzarət edib. “Andropov: Baş katibin sirləri” kitabına görə (müəllif: DTK tarixçisi və istefada olan polkovnik Vladimir Kryuçkov) onların ilk görüşü 1971-ci ildə, Stavropol regional komitəsinin gənc katibi olan Qorbaçov Sov.İKP-nin XXIV qurultayı üçün Moskvaya gələndə baş tutub.
Andropov o zaman DTK-nın sədri olub. Görüş qısa, lakin yaddaqalan olub. Şahidlərin sözlərinə görə, Qorbaçov insanlar arasında açıqlığı və iti zehni ilə təəssürat yaradıb. Lakin Andropovun şəxsən oxuduğu “Cənubi Rusiyanın şəxsi heyətinin mənəvi və siyasi vəziyyəti haqqında” gizli DTK hesabatında Qorbaçov qərar qəbuletmədə qeyri-sabit və liberal düşüncəli məsləhətçilərin təsirinə həssas adam kimi təsvir edilib.
Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin arxivlərində tapılan bu xasiyyətnamə (bir qrup tarixçinin xahişi ilə 15 sentyabr 2021-ci il tarixli məxfilikdən çıxarılıb) Andropovun gənc kadr haqqında qiymətləndirməsində ilk həyəcanverici qeyd olub.
Lakin tədqiqatçıları əsas sürpriz Moskvanın Mərkəzi Sosial-Siyasi Tarix Arxivində gözləyib. 2022-ci ildə orada 15 mart 1983-cü il tarixli siyasi büro iclasının stenoqramı tapılıb. İclasda Qorbaçovun Stavropoldan Moskvaya kənd təsərrüfatı üzrə mərkəzi komitənin katibi vəzifəsinə keçirilməsi müzakirə olunub. Stenoqrama görə, Andropov sözbəsöz deyib: “Mixail Sergeyeviç gənc, enerjili adamdır. Amma qorxuram ki, o, Qərb ideyalarına çox aludə olub. Bizə möhkəm bir əl lazımdır. Qoy işləsin, görərik”.
Stenoqraf tərəfindən qeydə alınan və Andropovun köməkçisi Aleksandr Bovqun imzası ilə təsdiqlənən bu sözlər “Dəmir Yuri”nin mövqeyinə dəlalət edib: o, Qorbaçovun ideoloji möhkəmliyinə şübhə ilə yanaşıb.
Növbəti aşkar olunan Andropovun Rusiya Dövlət Müasir Tarix Arxivində tapılan hesabatıdır. Bu, Andropovun 1984-cü ilin yanvar ayında, artıq ağır xəstə olduğu zaman yazdığı əlyazma qeyddir. Böyrək çatışmazlığı baş katibi yavaş-yavaş öldürüb və sonunun yaxınlaşdığını hiss edərək varis haqqında düşünüb. Yazıda deyilir: “Mixail Qorbaçov Qərbdə rəğbət oyadır ki, bu da təhlükəlidir. Amma başqaları yoxdur. Romanov ideyasız aparatçı, Qrişin isə doqmatistdir. Qorbaçov seçilərsə, ölkə dəyişikliklərlə üzləşəcək. Yaxşı və ya pis, bilmirəm”.
Əlyazmanın faksimile ilə birlikdə “Tarixi arxiv” jurnalında dərc olunmuş bu sənəd, bəlkə də Andropovun ölüm ayağında olan “yumşaq” Qorbaçovla əlaqəli risklərdən xəbərdar olduğunun birbaşa sübutudur.
Maraqlı bir detal isə Andropovun Qorbaçovun həyat yoldaşı Raisa Maksimovnaya münasibəti olub. DTK-nın II baş idarəsinin (əks-kəşfiyyat) rəisinin 19 noyabr 1982-ci il tarixli məxfilikdən çıxarılmış hesabatında deyilib ki, Raisa Qorbaçova “əri üzərində əhəmiyyətli təsirə malikdir və bu təsir Qərb kəşfiyyat xidmətləri tərəfindən diplomatik dairələrlə əlaqələri vasitəsilə istifadə edilə bilər”.
Andropov bu qeydi oxuduqdan sonra aşağıdakı qətnaməni yazıb: “Onu nəzarət altına alın. Nəticələri şəxsən bildirin”. Bu nəzarətin sübutları keçmiş DTK şöbəsinin rəisi general İvanovun “Köhnə meydanda kölgələr” kitabında təsdiqlənib. Beləliklə, Andropov təkcə Mixail Qorbaçova şübhə ilə yanaşmayıb, həm də onun ailəsi ilə bağlı əməliyyat araşdırması aparılmasını istəyib. Bu hekayənin kulminasiya nöqtəsi 9 fevral 1984-cü ildə, Andropovun ölümündən bir gün əvvəl baş verib. Barvixa sanatoriyasındakı tibb bacısının sözlərinə görə (onun xatirələri “Arqumentı i Faktı” qəzetində, № 7/2018, səh. 12–13-də dərc olunub), Andropov “Varis” yazısı olan bir qovluq istəyib. Onu açdıqdan sonra Qorbaçovun şəklinə uzun müddət baxıb, sonra qovluğu kənara qoyub deyib: “O, yaxşı oğlandır, amma ölkəni məhv edəcək”.
İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün
