Sovetin dövlət və siyasi xadimi, qadınları, o cümlədən başqalarının arvadlarını sevən Sergey Mironoviç Kirov (1886 – 1934) tarixə daha çox ona qoyulan abidələrinin sayına görə düşüb. Belə ki, bu “göstəriciyə” görə, yalnız dünya proletariatının lideri Lenindən geri qalıb. Kirovun şərəfinə çoxsaylı şəhərlər, kəndlər, prospektlər və küçələr, kolxoz və sovxozların, fabrik və zavodların, buxar gəmilərinin adları dəyişdirilib.
“SSRİ. Müttəfiq Respublikaların İnzibati-Ərazi Bölgüsü” (1954) arayış kitabçasına görə, şəhər və şəhər tipli yaşayış məntəqələrinin adları arasında ən çox yayılmış adlar bunlardır: Kirov - 23 dəfə, Lenin - 16 dəfə, Stalin - 12 dəfə. Kirovun əsl soyadı Kostrikovdur; partiya təxəllüsü Fars kralı Kirin şərəfinə götürülüb. Xüsusilə, sovet dövründə Həştərxan və ətraf ərazilər “alovlu” inqilabçının şərəfinə çoxsaylı heykəllər və adlarla bəzədilib. Bunun səbəbi isə sevgidən qaynaqlanmayıb...
Həştərxan, Bakı ilə birlikdə, Xəzər bölgəsində əsas geosiyasi və kommunikasiya mərkəzi olub. Şəhər Şimali Xəzərin balıqçılıq təsərrüfatlarına, Orta Asiyaya, Qafqaza, Kubanın taxılına və Qroznı və Bakının neftinə çıxış təmin edib. 1919-cu ildə Kirov Həştərxanda ərzaq diktaturası yaradıb. Əhali üç kateqoriyaya bölünüb və hər birinin öz çörək payı olub: birinci kateqoriya 409,5 qram, ikinci kateqoriya 204,7 qram və üçüncü kateqoriya 102,3 qram.
Leninqradın mühasirəsi zamanı, 1941-ci ilin ən ağır günlərində (noyabr-dekabr) aşağıdakı çörək payları verilib: “Yuxarının” işçiləri - 375 qram, digər işçilər - 250 qram, ahıllar, uşaqlar və digərləri - 125 qram. Kirovun tətbiq etdiyi norma, demək olar ki, mühasirəyə alınmış Leninqraddakı paylama ilə eyni idi, lakin Həştərxanda çörək olub və blokada mövcud olmayıb. Nəticədə şəhərdə fəhlə hərəkatı alovlanıb, onlar işlərini dayandırıblar. Martın 10-da bolşevik cəza qüvvələri dinc fəhlə mitinqinə pulemyot və tüfənglərdən atəş açıblar. Qaçanlar da güllələnib. İzdiham zəifləri əzib və həbslər başlayıb. Çoxları şəhərdən qaçmağa çalışsa da, tutulub və geri qaytarılıb.
Martın 12-dən sonra Həştərxanda Kirovun əmri ilə kütləvi edamlar həyata keçirilib. Həbs olunanlar barjalara, Qoqol paroxoduna yerləşdirilib və iplə bağlanan insanlar buzlu suya atılıb. Moskvaya isə “burjuaziyanın silahlı üsyanı”nın yatırıldığı bildirilib...
Hökumətin (Mexonoşin) üsyanla bağlı hesabatında deyilib: “10 mart 1919-cu ildə, səhər saat onda Vulkan, Etna, Kavkaz və Merkuri zavodlarının işçiləri həyəcan siqnalına tabe olmayaraq işlərini dayandırıblar və etiraz aksiyasına başlayıblar. Hökumət rəsmiləri onlardan dağılışmağı tələb etdikdə işçilər imtina ediblər və etirazlarını davam etdiriblər. Sonra biz inqilabi borcumuzu yerinə yetirdik və silahlardan istifadə etdik...”
Dəqiq ölənlərin sayı indiyədək məlum deyil. İlkin hesablamalara görə, 2000 nəfər deyilsə də tezliklə bu rəqəm 4000-ə çatıb...
1919-cu il 26 may gecəsi arxiyepiskop Mitrofan da Kirovun əmri ilə çekistlər tərəfindən həbs edilib. Baş yepiskop bütün dindirmələr zamanı özünəinamlı bir davranış sərgiləyib, özünü və ya başqalarını günahlandırmaq üçün təhdidlərə boyun əyməyib. O, güllələnmə dəstəsi tərəfindən edama məhkum edilib. Baş yepiskop edam olunmaq üçün aparılarkən o, hərbçilərə xeyir-dua verib. Bundan sonra əsgərlər onu güllələməkdən imtina ediblər. Baş yepiskop çekistlər tərəfindən edam edilib və onlardan biri mərhumun saqqalının bir hissəsini qoparıb.
Həştərxanın metal zavodları — Qafqaz və Merkuri, Vulkan, Etna və digərləri - hərbi obyekt elan edilib, işçiləri hərbiləşdirilib və qeydiyyata alınıb. Həmişə idxal taxılından asılı olan Həştərxan şəhəri taxıl inhisarının elan edilməsi və pulsuz ərzaq tədarükünün dayandırılması ilə dərhal çətin vəziyyətə düşüb. Əvvəllər yalnız Volqa çayının mənsəblərində hər il milyonlarla balıq tutulan şəhərdə balıqçılıq sənayesinin sosiallaşmasından və balıqçıların edamından sonra artıq siyənək balığı belə tapılmayıb. Çünki balığı həm satmaq, həm də almaq həbs cəzası ilə nəticələnib...
Həştərxan sakinləri Volqa donanmasının dənizçiləri tərəfindən çətinliklə qida ilə təmin olunublar, lakin qışın başlaması ilə icazəsiz qida təchizatı demək olar ki, dayandırılıb. Həştərxanın ətrafında, həm dəmir yolunda, həm də kənd yolları boyunca tələb dəstələri yerləşdirilib. Ərzaqlar müsadirə edilib, satıcılar və alıcılar güllələnib. Taxıl və balıqla əhatə olunmuş Həştərxan aclıqdan ölüb.
Hakimiyyət orqanları artıq işçilərə sərbəst şəkildə ərzaq almaq hüququ vermək qərarına gəlib, lakin mərkəz vilayət qubernatoru Şlyapnikovu yumşaq siyasətinə görə geri çağırıb və onun yerinə K. Mexonoşini təyin edib. Gözlənilən qətnamə əvəzinə məhdudiyyətlər və repressiyalar tətbiq olunub. Fəhlələrə fabrik sifarişləri ilə maksimum gücdə məhsul istehsal etmək əmri verilib.
Bütün hallarda Həştərxanda baş verən hadisələr minlərlə insanın ölümünə səbəb olub. Çoxları güllələnib, bəziləri suda boğulub, digərləri məhkəmə olmadan qətlə yetirilib. Bütün bunlar rəsmi nəşrlərdə sovet əleyhinə addımlar kimi dəyərləndirilib, aksiyaların yatırılması məcburi hal kimi göstərilib. Halbuki orada insanlar sözün əsl mənasında aclıqdan əziyyət çəkib və həyat səviyyələri kommunistlərin verdiyi sözdən çox aşağı olub. Yüksək vəzifəli şəxslər kef məclisləri təşkil etdiyi halda, adi Həştərxan camaatının quru çörəyə ehtiyac olub. Bunu Moskvaya göndərilən məktublar da sübut edir.
Məsələn, kommunist Aleksey Maçivariani 1920-ci ilin iyun ayında Kalininə üsyanın yatırılmasından sonra Həştərxandakı vəziyyət haqqında yazıb: “Əhali il yarımdır ki, sözün əsl mənasında aclıq çəkir. Komissarlar xanlar kimi yaşayır, xalqın sərvətini öz istəklərinə uyğun şəkildə xərcləyirlər... Ərzaq paylarına gəldikdə isə, onlar yalnız kağız üzərində mövcuddur, lakin onlar sözün əsl mənasında heç nə vermir, bəlkə də əksər vətəndaşların aclığa baxmayaraq imtina etdiyi ara-sıra çürümüş siyənəkdən başqa... Özlərini tanış xanımlar və dostlarla əhatə edən inzibatçılar zəhmətkeş fəhlə-kəndli sinfini qıcıqlandıran işlər törədirlər”...
İlkin Nəcəf,
xüsusi olaraq Musavat.com üçün
