Müasir dövrdə dövlətlər arasında rəqabət təkcə hərbi, iqtisadi və diplomatik müstəvidə getmir. Bu rəqabətin ən həssas istiqamətlərindən biri informasiya və ideoloji müstəvidir. Xüsusilə Cənubi Qafqaz kimi geosiyasi baxımdan mürəkkəb regionda medianın rolu artıq klassik xəbərçilik çərçivəsini aşaraq milli təhlükəsizlik amilinə çevrilib.
Əgər hər hansı xarici dövlətin təhlükəsizlik və ya kəşfiyyat strukturu Azərbaycan Dövlət Televiziyasını – AzTV-ni öz maraqlarına qarşı fəaliyyət göstərən media subyekti kimi qiymətləndirirsə, bu, ilk növbədə həmin televiziya kanalının informasiya mübarizəsində təsir imkanlarının etirafı kimi də qiymətləndirilə bilər.
AzTV – dövlət mövqeyinin əsas informasiya platformalarından birincisidir. 1956-cı ildən fəaliyyət göstərən AzTV Azərbaycanın ilk televiziya kanalı olmaqla yanaşı, dövlətin rəsmi informasiya siyasətinin aparıcı platformalarından biridir. Ölkənin ən geniş yayım imkanlarına malik televiziya kanallarından biri olan AzTV dövlətçilik, milli maraqlar, tarix, mədəniyyət və təhlükəsizlik məsələlərini prioritet istiqamət kimi təqdim edir.
Dövlət televiziyasının funksiyası yalnız xəbərləri çatdırmaq deyil. O, eyni zamanda milli ideoloji xəttin izahını aparır, dövlət siyasətini ictimaiyyətə çatdırır, xarici informasiya təzyiqlərinə cavab verir və milli həmrəyliyin qorunmasına xidmət edir. Bu xüsusiyyətlər onu adi televiziya kanalından fərqləndirərək dövlət institutlarından biri səviyyəsinə yüksəldir.
2020-ci ilin İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan mediasının fəaliyyətində tamamilə yeni mərhələ yaratdı. Müharibə dövründə və sonrakı illərdə informasiya müharibəsi faktiki olaraq döyüş meydanının davamına çevrildi. Bu mərhələdə AzTV yalnız hadisələri işıqlandıran media qurumu deyil, Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyini izah edən, dezinformasiyalara operativ cavab verən və cəmiyyətdə vahid informasiya mühitinin formalaşmasına çalışan əsas platformalardan biri kimi çıxış etdi.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdən hazırlanan reportajlar, sərhəd bölgələrindən canlı yayımlar, mina təhlükəsi, bərpa-quruculuq işləri, Zəngəzur dəhlizi, regional geosiyasət və beynəlxalq münasibətlərə dair analitik proqramlar AzTV-nin fəaliyyətinin əsas istiqamətlərinə çevrildi. Son illərdə AzTV-də yayımlanan ictimai-siyasi proqramlarda təkcə daxili məsələlər deyil, regiondakı geosiyasi proseslər də geniş təhlil edilir.
Xüsusilə, Ermənistanın informasiya kampaniyalarına cavablar, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı hüquqi arqumentlərin təqdim olunması, regional güclərin siyasətinin təhlili, xarici təsir mexanizmlərinin müzakirəsi və milli təhlükəsizlik mövzularının gündəmdə saxlanılması AzTV-ni informasiya mübarizəsinin aktiv iştirakçılarından birinə çevirib.
Belə şəraitdə Azərbaycanın maraqları ilə ziddiyyət təşkil edən dövlətlərin və ya siyasi dairələrin, o cümlədən Tehran rejiminin AzTV-nin yaydığı mesajları öz maraqlarına uyğun hesab etməməsi təəccüblü deyil. İnformasiya müharibəsinin məntiqi də məhz bundan ibarətdir: tərəflər bir-birinin təsir imkanlarını zəiflətməyə çalışırlar.
Müasir dünyada televiziya kanalları sadəcə xəbər yayımlayan qurum deyil. Onlar ictimai rəy formalaşdırımaqla yanaşı dövlət maraqlarını müdafiə edir, xarici təsirlərə qarşı müqavimət yaradır, milli kimliyi möhkəmləndirirlər. Bu baxımdan AzTV-nin fəaliyyəti təkcə jurnalistika fəaliyyəti kimi deyil, dövlətin informasiya təhlükəsizliyi sisteminin tərkib hissəsi kimi də qiymətləndirilə bilər.
İnformasiya müharibəsinin sərtləşdiyi müasir dövrdə dövlət mediası geosiyasi qarşıdurmanın mühüm elementinə çevrilib. AzTV-nin son illərdə xüsusilə Vətən müharibəsindən sonra dövlətçilik, milli maraqlar və regional proseslərlə bağlı apardığı informasiya siyasəti onun ölkənin əsas ideoloji platformalarından biri olduğunu göstərir.
Əgər xarici dairələr AzTV-ni öz informasiya maraqlarına maneə hesab edirlərsə, bu, ilk növbədə kanalın informasiya məkanındakı təsir imkanlarının göstəricisi kimi dəyərləndirilə bilər. Bununla belə, konkret olaraq hansısa xarici qurumun AzTV-ni "düşmən media" siyahısına daxil etməsi barədə iddialar yalnız etibarlı və təsdiqlənmiş mənbələr əsasında təqdim olunmalıdır. Güclü dövlətlər yalnız sərhədlərini deyil, informasiya məkanını da qoruyurlar və bu prosesdə dövlət mediası mühüm rol oynayır.
2020-ci il Vətən müharibəsindən sonrakı dövrdə AzTV-nin informasiya siyasətinin əsas simalarından biri də qurumun sədri Rövşən Məmmədov oldu. Onun müəllifi və aparıcısı olduğu həftəlik analitik proqramlarda İran–Azərbaycan münasibətlərində yaranan gərginlik, İran mediasında Azərbaycana qarşı səsləndirilən ittihamlar və müxtəlif informasiya kampaniyaları dəfələrlə geniş təhlil olunub. Bu çıxışlarda İranın Azərbaycana qarşı yönəlmiş dezinformasiya iddiaları və siyasi mövqeyi sərt tənqid edilir, rəsmi Bakı baxımından fakt və arqumentlərlə cavablandırılırdı. Rövşən Məmmədovun prinsipial və bəzən kəskin ritorikası məhz həmin dövrdə AzTV-nin informasiya cəbhəsində daha fəal mövqe tutmasının simvollarından birinə çevrildi.
"Körpü" layihəsi-Arazın iki sahilini birləşdirən informasiya platforması
AzTV-nin Mədəniyyət kanalında yayımlanan "Körpü" verilişi son illərdə Azərbaycan televiziya məkanında fərqli konsepsiyası ilə seçilən layihələrdən biri idi. Verilişin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun Xudafərin körpüsü ətrafında hazırlanması idi. Bu təsadüfi seçim deyildi. Xudafərin təkcə tarixi-memarlıq abidəsi deyil, həm də Arazın hər iki tayında yaşayan azərbaycanlıların ortaq yaddaşını, mədəni birliyini və tarixi bağlılığını ifadə edən rəmzdir.
"Körpü" verilişi məhz bu simvol üzərindən Güney Azərbaycanın tarixi, dili, mədəniyyəti, milli kimliyi və soydaşlarımızın problemlərini müzakirəyə çıxarırdı. Azərbaycanın tanınmış alimləri, millət vəkilləri, yazıçıları, ictimai xadimləri həmin proqramda iştirak edir, Güney Azərbaycan mövzusuna sistemli şəkildə toxunurdular. Bu baxımdan layihə televiziya proqramından daha çox milli düşüncəni formalaşdıran ideoloji platformaya çevrilmişdi. "Körpü" Azərbaycan televiziya tarixində ilk dəfə Cənubi Azərbaycan məsələsini bu miqyasda və davamlı şəkildə gündəmdə saxlayan layihələrdən biri olub.
Təsadüfi deyil ki, Güney Azərbaycan mövzusu ilə bağlı fəaliyyət göstərən bir çox ziyalılar o cümlədən mən özüm də (Sayman Aruz) müxtəlif dövrlərdə İranın rəsmi mediasında və ona yaxın platformalarda sərt tənqidlərin hədəfinə çevrilmişəm. Bu isə göstərir ki, informasiya mübarizəsində təkcə dövlət qurumları deyil, ictimai fikir formalaşdıran media layihələri və ziyalılar da geosiyasi qarşıdurmanın iştirakçıları hesab olunur.
Məhz buna görə AzTV və onun Mədəniyyət kanalında həyata keçirilən belə layihələrə yalnız televiziya proqramı kimi baxmaq düzgün olmaz. Bu layihələr Azərbaycan dövlətinin mədəni-humanitar siyasətinin, milli kimlik strategiyasının və informasiya təhlükəsizliyinin tərkib hissəsi kimi çıxış edir. Xudafərindən səslənən fikirlər sadəcə efir materialı deyil, Arazın hər iki sahilində yaşayan milyonlarla azərbaycanlı arasında mənəvi bağların qorunmasına yönəlmiş ictimai mesaj idi. Bu da belə layihələrin niyə müəyyən xarici dairələr tərəfindən diqqətlə izlənildiyini və bəzən tənqid olunduğunu izah edən amillərdən biridir.
"Hədəf" və "Əsas məsələ"—gündəmi şərh edən analitik məktəb
AzTV-nin son illərdə fərqlənən cəhətlərindən biri də gündəlik siyasi və geosiyasi prosesləri yalnız xəbər formatında təqdim etməklə kifayətlənməməsi, onları peşəkar analitik müstəviyə çıxarmasıdır. Məhz bu baxımdan "Hədəf" və "Əsas məsələ" proqramları Azərbaycan televiziya məkanında özünəməxsus yer tutur.
Bu verilişlərdə ölkə daxilində və beynəlxalq aləmdə baş verən hadisələr tanınmış siyasətçilərin, millət vəkillərinin, politoloqların, hərbi ekspertlərin, hüquqşünasların və digər mütəxəssislərin iştirakı ilə geniş təhlil edilir. Məqsəd yalnız informasiya vermək deyil, hadisələrin səbəblərini, arxa planını, mümkün nəticələrini və Azərbaycanın milli maraqları baxımından doğurduğu məqamları tamaşaçıya izah etməkdir. AzTV-nin öz təqdimatında da "Əsas məsələ" ölkənin ictimai-siyasi həyatında baş verən ən aktual mövzuların müzakirə olunduğu, daha sonra isə "Hədəf" ölkə və beynəlxalq əhəmiyyətli hadisələrin geniş təhlil edildiyi proqramlar kimi təqdim olunur.
Xüsusilə 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra bu proqramların əhəmiyyəti daha da artdı. Regionda baş verən geosiyasi dəyişikliklər, Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri, sülh prosesi, Zəngəzur dəhlizi, Qərb-Rusiya münasibətlərinin Cənubi Qafqaza təsiri, Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr, İran-Azərbaycan əlaqələri və digər strateji mövzular müntəzəm şəkildə ekspert müzakirəsinə çıxarıldı.
Beləliklə, AzTV təkcə xəbərləri çatdıran televiziya deyil, həm də hadisələri izah edən, cəmiyyət üçün analitik düşüncə platforması yaradan media institutu kimi çıxış etdi. İnformasiya müharibəsində məhz belə platformalar xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki müasir qarşıdurmalarda təkcə xəbərin yayılması deyil, onun necə şərh olunması, hansı kontekstdə təqdim edilməsi və ictimai rəyin hansı istiqamətdə formalaşdırılması həlledici rol oynayır.
Bu baxımdan "Hədəf" və "Əsas məsələ" kimi proqramlar Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyinin mühüm elementlərindən biri hesab oluna bilər. Çünki bu verilişlər gündəmi sadəcə izləmirdi, eyni zamanda onu milli maraqlar prizmasından təhlil edir, dezinformasiyaların mahiyyətini açır və ictimaiyyətə əsaslandırılmış izah təqdim edirlər. Məhz belə analitik platformaların təsiri səbəbindən onların xarici informasiya mərkəzləri tərəfindən diqqətlə izlənilməsi təəccüblü deyil.
Sayman Aruz,
Yazıçı-tədqiqatçı
