Türk dünyasının ən nüfuzlu tarixçilərindən biri, Osmanlı tarixinin dərin tədqiqatçısı və milyonlarla insanın “hoca” kimi tanıdığı böyük alim İlber Ortaylı vəfat edib. Onun ölümü Türkiyədə olduğu kimi, bütün türk dünyasında da böyük kədər doğurub.
Musavat.com xəbər verir ki, uzun illər tarix elminə verdiyi töhfələrlə tanınan alim yalnız akademik dairələrdə deyil, həm də geniş ictimaiyyət arasında böyük nüfuz qazanmışdı.
Ortaylının vəfatı Türkiyə, Azərbaycan və digər türk dövlətlərində intellektual və mədəni həyat üçün ağır itki kimi qiymətləndirilir.
Onu həmkarları “tarixin canlı ensiklopediyası”, tələbələri isə sadəcə “Hoca” adlandırırdı.
Kırım tatarı ailəsindən çıxan böyük alim
İlber Ortaylı 21 may 1947-ci ildə Avstriyanın Bregenz şəhərində dünyaya gəlib.
Onun ailəsi Kırım tatarı mənşəli idi və Sovet İttifaqında Kırım tatarlarına qarşı aparılan repressiyalar səbəbindən Avropaya köç etmişdi. 1949-cu ildə ailə Türkiyəyə qayıdaraq İstanbulda məskunlaşıb.
Ortaylı uşaqlıq illərindən tarixə böyük maraq göstərirdi. O, Ankara Universitetinin Siyasi Elmlər fakültəsində təhsil alıb və burada tarix elminə yönəlib.
Daha sonra ABŞ-ın Çikaqo Universitetində təhsilini davam etdirib və dünyanın ən böyük Osmanlı tarixçilərindən biri sayılan professor Halil İnalcıkın tələbəsi olub.
Bu məktəb Ortaylının elmi formalaşmasında həlledici rol oynadı.
Osmanlı imperiyasının ən böyük tədqiqatçılarından biri
İlber Ortaylı öz araşdırmaları ilə Osmanlı tarixinin yeni baxışla öyrənilməsinə böyük töhfə verib.
Onun elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətləri bunlar idi:
• Osmanlı imperiyasının idarə sistemi
• Osmanlı-Avropa münasibətləri
• rus imperiyasının Qafqaz və Balkan siyasəti
• şəhər mədəniyyəti və diplomatiya tarixi
Ortaylı Ankara Universiteti, Bilkent Universiteti, Qalatasaray Universiteti kimi nüfuzlu ali məktəblərdə professor kimi fəaliyyət göstərib.
2005–2012-ci illərdə isə Topqapı Sarayı Muzeyinin direktoru vəzifəsində çalışaraq Osmanlı irsinin qorunması və təbliği istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirib.
Çoxdilli alim – arxivləri birbaşa oxuyan tarixçi
İlber Ortaylı tarix elmini yalnız nəzəri biliklərlə deyil, arxiv sənədləri ilə araşdıran alimlərdən idi.
O, bir çox dilləri bilirdi:
• türk dili
• alman dili
• rus dili
• fransız dili
• ingilis dili
• italyan dili
• fars dili
• latın dili
• osmanlı türkcəsi
Bu geniş dil biliyi ona Avropa və Rusiya arxivlərini birbaşa oxumaq imkanı verirdi.
Ortaylı tez-tez belə deyirdi:
“Tarix yalnız kitabdan deyil, arxivdən öyrənilir”.
Tarixi milyonlara sevdirən alim
İlber Ortaylı yalnız akademik tarixçi deyildi. O, tarix elmini geniş auditoriyaya sevdirən nadir alimlərdən biri idi.
Onun televiziya proqramları, açıq mühazirələri və müsahibələri milyonlarla insan tərəfindən izlənirdi.
Tarixi sadə və canlı üslubda izah etməsi onu Türkiyənin ən məşhur intellektuallarından birinə çevirmişdi.
Ortaylının ən məşhur kitabları bunlardır:
• “İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı”
• “Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek”
• “Bir Ömür Nasıl Yaşanır”
• “Tarihin İzinde”
• “Osmanlı Sarayında Hayat”
Bu əsərlər yalnız Türkiyədə deyil, bir çox ölkədə də geniş oxucu auditoriyası qazanıb.
Azərbaycan sevdalı Turan aydını
İlber Ortaylı Azərbaycanla bağlı çıxışlarında hər zaman müsbət və dost münasibət nümayiş etdirib.
O, Azərbaycanı türk dünyasının mühüm mədəni və tarixi mərkəzlərindən biri hesab edirdi.
Onun tez-tez sitat gətirilən fikirlərindən biri belədir:
“Azərbaycan türk dünyasının ən qədim və ən zəngin mədəniyyət mərkəzlərindən biridir”.
Ortaylı həmçinin vurğulayırdı ki:
“Azərbaycanın tarixini bilmədən türk tarixini tam anlamaq mümkün deyil”.
Tarixçi xüsusilə Qarabağ, Naxçıvan və Qafqaz tarixinin türk tarixində xüsusi yer tutduğunu qeyd edirdi.
Azərbaycana səfərləri
İlber Ortaylı Azərbaycana bir neçə dəfə səfər edib və burada müxtəlif konfrans və elmi tədbirlərdə iştirak edib.
Onun Bakı Dövlət Universitetində və digər ali məktəblərdə keçirdiyi mühazirələr gənclər arasında böyük maraq doğururdu.
Ortaylı Azərbaycan gənclərinin tarixə marağını yüksək qiymətləndirirdi.
Naxçıvan barədə dediyi sözlər
Onun Azərbaycana son səfərlərindən biri Naxçıvana etdiyi elmi səfər olmuşdu.
Bu səfər zamanı Ortaylı Naxçıvanın türk-islam tarixində xüsusi rol oynadığını vurğulamışdı.
Tarixçi Naxçıvan haqqında belə demişdi:
“Naxçıvan türk tarixinin canlı arxividir.”
O, Naxçıvanın Atabəylər dövləti dövründə böyük siyasi və mədəni mərkəz olduğunu qeyd etmişdi.
Türk dünyasının ortaq tarix ideyası
İlber Ortaylı türk dünyasının mədəni və tarixi birliyini müdafiə edən alimlərdən biri idi.
Onun fikrincə, türk xalqları ortaq tarix və mədəniyyət üzərində daha sıx əməkdaşlıq qurmalıdır.
O, tez-tez belə deyirdi:
“Türk dünyasının ortaq tarix şüuru olmadan gələcəyini qurmaq mümkün deyil”.
“Tarixin canlı ensiklopediyası”
Ortaylı həmkarları tərəfindən tez-tez “tarixin canlı ensiklopediyası” adlandırılırdı.
Onun fenomenal yaddaşı, geniş erudisiyası və kəskin polemikaları onu Türkiyənin ən məşhur intellektuallarından birinə çevirmişdi.
Bir çox tələbələri və oxucuları onun mühazirələrini yalnız tarix dərsi deyil, həm də mədəniyyət və düşüncə məktəbi kimi qiymətləndirirdi.
Türk dünyası böyük bir aydını itirdi
İlber Ortaylının vəfatı türk dünyasında böyük rezonans doğurub.
Onun araşdırmaları, kitabları və mühazirələri gələcək nəsillər üçün mühüm elmi irs olaraq qalacaq.
Tarixçi yalnız Osmanlı tarixinin deyil, bütövlükdə türk dünyasının tarixinin geniş auditoriyaya çatdırılmasına böyük töhfə vermiş alimlərdən biri idi.
Onun adı türk tarixşünaslığının ən böyük nümayəndələri sırasında qalacaq.
Allah rəhmət eləsin.
Musavat.com
