Avropa İttifaqı və NATO-nun müasir böhranı getdikcə daha çox xarici amillərlə izah olunur: Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi, avtoritar rejimlərin güclənməsi, qlobal iqtisadiyyatdakı qeyri-sabitlik və ya Donald Trampın böyük siyasətə qayıdışı ilə. Lakin bu izahlar daha dərin bir problemi sadəcə pərdələyir. Avropa böhrana ona görə düşməyib ki, dünya “daha pis” olub, ona görə düşüb ki, tarix, geosiyasət və güc rəqabəti geri qayıdanda buna hazır olmayıb.
Ukraynadakı müharibə güclü bir tetik rolunu oynadı, lakin əsas səbəb deyil. O, yığılıb qalmış ziddiyyətləri, strateji infantilizmi və mənəvi sxemlərdən kənar düşünmək qabiliyyətinin itirilməsini üzə çıxardı. Uzun müddət Avropa diqqətinin kənarında qalmış Cənubi Qafqaz regionu isə Avropa siyasətinin sistemli səhvlərini, xüsusilə Azərbaycan və Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsinə münasibətdə bu yanlışlıqları açıq şəkildə nümayiş etdirir.
“Tarixin sonu”ndan sonra Avropa: Fukuyama xətası və geosiyasi strategiyanın itirilməsi
Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra Avropa böyük ölçüdə Frensis Fukuyamanın SSRİ-nin dağılmasından dərhal sonra – 1989-cu ildə nəşr olunan “Tarixin sonu və son insan” kitabında populyarlaşdırdığı “postgeosiyasi dünya” narrativinə inandı. Bu tezisə görə, liberal demokratiya və bazar iqtisadiyyatı ideoloji qarşıdurmaların sonunu ifadə edirdi. Lakin tarix bitmədi: qələbəsinə inanmış Qərb real strategiya qurmaq əvəzinə öz uğurları ilə kifayətləndi. Bu illüziyanın nəticələrini bu gün açıq görürük: yeni soyuq müharibə, silahlanma yarışı və qlobal münaqişələr riski. Aİ güclü tənzimləyici və normativ ixracatçıya çevrildi, lakin tamhüquqlu strateji aktor ola bilmədi.
NATO, ABŞ və avtonomiya illüziyası
NATO böhranı köhnə bir həqiqəti yenidən ortaya qoydu: Avropanın təhlükəsizliyi hələ də böyük ölçüdə ABŞ-dan asılıdır. Donald Tramp bu asılılığı yaratmayıb – sadəcə onu açıq şəkildə sual altına qoyub. Avropa strateji muxtariyyət formalaşdıra bilmədi, vahid xarici siyasi iradə yaratmadı və Amerika dəstəyi olmadan qəti addımlar atmağa hazır olmadığını göstərdi.
Ukrayna səbəb deyil, simptomdur
Avropanın Ukrayna müharibəsinə yanaşması onun daxili ziddiyyətlərini nümayiş etdirir. Aİ dəyərlər və beynəlxalq hüquq dilindən fəal istifadə edir, lakin aydın strateji məqsəd formalaşdıra bilmir: münaqişənin sonu konkret olaraq nə deməkdir və Avropa bu prosesdə hansı rolu oynamağa hazırdır? Sanksiya siyasəti strateji yox, reaktiv xarakter daşıdı. Avropa mənəvi bəyanatlar, eskalasiya qorxusu və iqtisadi maraqlar arasında qaldı ki, bu da düşüncə böhranının sistemli xarakterini göstərir.
Cənubi Qafqaz: Avropanın subyektliyini itirdiyi region
Avropa regionda formal şəkildə mövcuddur – missiyalar, bəyanatlar, açıqlamalar – lakin strategiyasız, qüvvələr balansını anlamadan və reallıqdakı dəyişiklikləri qəbul etməyə hazır olmadan. Cənubi Qafqaz Avropa üçün periferiya və Rusiyanın təsir zonası kimi qəbul edilir, köhnə “dondurulmuş münaqişələr” isə təcili müdaxilə olmadan qalır.
Region ölkələrinə münasibətdə əsas səhvlər:
• Gürcüstan – təhlükəsizlik zəmanətləri olmadan Avropa inteqrasiyası illüziyası;
• Ermənistan – asılılığın və viktimləşmənin təşviqi;
• Azərbaycan – ölkənin enerji əlavəsinə endirilməsi və münaqişəyə obyektiv yanaşmanın olmaması.
Azərbaycan və beynəlxalq hüquq paradoksu: ədalət və Avropa ikili standartları
Qarabağ ərazisi həmişə hüquqi baxımdan Azərbaycana məxsus olub: BMT Təhlükəsizlik Şurasının bütün qətnamələri (822, 853, 874, 884) ölkənin ərazi bütövlüyünü təsdiqləyib və Ermənistanın işğalçı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən çıxarılmasını tələb edib. Rəsmi Bakı onilliklər boyu beynəlxalq hüquqa, diplomatik danışıqlara və sülh yolu ilə həllə sadiqliyini nümayiş etdirib. Bu yanaşma Avropanın tez-tez yaydığı sadələşdirilmiş və mənəvi rənglənmiş narrativlərdən köklü şəkildə fərqlənir.
Suverenliyin və ərazi bütövlüyünün bərpası
2020-ci ildə baş vermiş hərbi əməliyyatlar Azərbaycanın ölkəyə qanuni şəkildə məxsus işğal olunmuş rayonlar üzərində nəzarəti bərpa etməsinə imkan verdi. İkinci Qarabağ müharibəsində qazanılan qələbə Azərbaycanın regionda və beynəlxalq arenada mövqeyinin möhkəmlənməsi üçün əsas yaratdı.
Sülh prosesi və dialoqa hazır olmaq
Azərbaycan münaqişənin sülh yolu ilə həllinə hazır olduğunu nümayiş etdirir. İkinci Qarabağ müharibəsindəki qələbə bu gün Azərbaycanın aparıcı rolunun əsasını təşkil edir, diplomatiyada və beynəlxalq nüfuzun möhkəmləndirilməsində yeni imkanlar açır. Bu uğurun bariz təsdiqi Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin ABŞ prezidenti ilə Ağ Evdə görüşü, eləcə də sülh sazişinin bütün maddələrinin paraflanması oldu. Bundan əlavə, Azərbaycan infrastrukturun bərpasını, qaçqınların geri qayıdışını və regionun bütün sakinləri üçün təhlükəsizlik zəmanətlərini fəal şəkildə dəstəkləyir, beynəlxalq hüquqa və humanitar standartlara sadiqliyini göstərir.
Avropanın ikili mövqeyi
Eyni zamanda Avropa açıq ziddiyyət nümayiş etdirir:
sözlərdə – Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması;
əməldə isə – Ermənistanın köhnə narrativlərinin dəstəklənməsi, “əbədi qurban” obrazının təbliği və 2020-ci il reallıqlarının görməzdən gəlinməsi. Avropa 1990-cı illərin köhnəlmiş xəritələrindən və terminologiyasından istifadə etməyə davam edir ki, bu da onun obyektiv vasitəçi kimi etibarlılığını sarsıdır. Bu ikili yanaşma Azərbaycan cəmiyyətində ədalətsizlik hissi yaradır, Aİ-yə etimadı azaldır və onun regiondakı təsirini zəiflədir.
Avropa siyasətinin nəticələri
• Avropaya skeptisizmin artması – Azərbaycan cəmiyyəti Aİ-ni mənəviyyat dərsi verən, lakin zəif aktor kimi qəbul edir;
• Aİ-nin vasitəçiliyinə etimadın azalması – bu, Rusiyanın, Türkiyənin və regional koalisiyaların təsir imkanlarını genişləndirir;
• İnformasiya balanssızlığı riski – “erməni qurbanı”na vurğu və Azərbaycanın suverenliyinin bərpasının görməzdən gəlinməsi manipulyasiyalar üçün istifadə olunan informasiya boşluğu yaradır.
Nəticə: Avropa öz narrativlərinin girovuna çevrilib
Avropa beynəlxalq hüquqdan seçmə şəkildə danışır, sülhdən – nəticələrinə hazır olmadan bəhs edir, dəyərlərdən danışır – amma təsirini itirir. Cənubi Qafqaz seçici hüququn, strategiyasız mənəvi ritorikanın və dəyişən reallıqlara uyğunlaşa bilməməyin güzgüsünə çevrilib. Nəhayət, Avropa liderləri anlamalıdırlar ki, dünya yenidən tarixin içinə qayıdıb, Avropa isə çoxdan bitmiş bir dövrdə yaşamağa davam edir. Konfutsinin dediyi kimi: “Gələcəyi müəyyənləşdirmək istəyirsənsə, keçmişi öyrən. Əgər sən şəri görür və heç nə etmirsənsə, deməli, elə o şər sənsən.”
Ramiz Yunus
siyasi elmlər üzrə professor
“Xəzər” Beynəlxalq Universiteti
