2026-cı ilin əvvəlində İran ətrafındakı vəziyyət geosiyasi labirinti xatırladır; burada hər bir yanlış addım qlobal nəticələrə səbəb ola bilər. ABŞ və İran arasında Cenevrədə aparılan danışıqlar və regionda artan gərginlik fonunda aydın olur: tərəflər birbaşa toqquşmadan yayınmağa çalışır, lakin strateji oyun kritik nöqtəyə çatıb.
Rəsmi şəxslərin açıqlamalarına görə, ABŞ və İran danışıqlardakı irəliləyişi qiymətləndirərkən ehtiyatlı davranırlar. Əsas fikir ayrılıqları ciddi olaraq qalır: nüvə proqramı, ballistik raketlərin məhdudlaşdırılması, təhlükəsizlik məsələləri. ABŞ regionda hərbi gücdən təzyiq aləti kimi istifadə edir, İran isə dialoqa hazır olduğunu nümayiş etdirərək vaxt qazanmağa çalışır. Lakin Tehranın mövqeyi hazırda son dərəcə həssasdır və yaxın günlərdə vəziyyət qaçılmaz olaraq həllini tapmalıdır.
Regionun strateji əhəmiyyəti dramı daha da gücləndirir. Dünya dəniz neft ixracının 25%-ə qədəri, neft məhsulları ilə birlikdə isə təxminən 40%-i keçən Hörmüz boğazı kritik enerji qovşağıdır. Burada gəmiçiliyin pozulması dərhal dünya bazarlarına və neft qiymətlərinə təsir edir. Bu ərazidə İran və Rusiyanın hərbi təlimləri təkcə taktiki məna daşımır, həm də Qərbə siqnaldır: İran və tərəfdaşları mövqelərini müdafiə etməyə və ABŞ və müttəfiqlərinin təzyiqinə qarşı durmağa hazırdırlar.
ABŞ-ın taktikası aydındır və Venesuela ssenarisini xatırladır: blokadanın gücləndirilməsi, güc nümayişi, hərbi əməliyyat hədəsi ilə təzyiq. Regionda artıq müxtəlif istiqamətlərdən aviadaşıyıcı qruplar, döyüş gəmiləri və yardımçı qüvvələr cəmlənib. ABŞ prezidenti Donald Tramp İrana sərt ultimatum verib: əgər yaxın 10–15 gün ərzində razılaşma əldə olunmasa, “çox ciddi nəticələr” reallığa çevriləcək. Burada iqtisadi və siyasi kontekst də kritikdir — belə əməliyyatlar son dərəcə baha başa gəlir, payızda isə ABŞ-da Konqres seçkiləri keçiriləcək. Bu o deməkdir ki, bütün addımlar diqqətlə hesablanacaq.
Bununla belə, İran bu gün Venesuela deyil. Ölkənin iqtisadi, sosial və siyasi zəifliyi onu həssas edir. Böhranın güc yolu ilə həlli cəhdi bütün regionda genişmiqyaslı qeyri-sabitliyə, neft qiymətlərinin artmasına və hər iki tərəfin müttəfiqlərinin daha geniş münaqişəyə cəlb olunmasına səbəb ola bilər. Buna görə danışıqlar prosesi hərbi eskalasiyanı təxirə salmaq və ya qarşısını almaq üçün əsas vasitədir.
Bu gün İran ətrafındakı vəziyyət unikaldır: ölkə 1979-cu ildən bəri mövcudluğu ərzində ən həssas mövqedədir. Buna görə ABŞ və İsrail bu məqamdan yararlanmağa çalışır və İranda siyasi rejimin dəyişdirilməsi ilə bağlı artıq qəbul edilmiş strateji qərarlar indi taktiki icra mərhələsinə keçir. Tehrana təzyiq sistemli şəkildə — siyasi, iqtisadi və hərbi istiqamətlərdə artırılır. Yaxın günlərdə danışıqların kompromisə gətirib-gətirməyəcəyi, yoxsa böhranın daha sərt mərhələyə keçəcəyi aydın olacaq.
Bu gün informasiya, güc və strategiya heç vaxt olmadığı qədər bir-birinə qarışıb və İranın taleyi bütün region üçün lakmus kağızına çevriləcək. Bu kontekstdə məşhur hərbi strateq Karl fon Klauzevitsin sözləri xüsusilə aktual səslənir: “Müharibə — siyasətin başqa vasitələrlə davamıdır”.
Ramiz Yunus,
politologiya professoru
“Xəzər” Beynəlxalq Universiteti
